Etiqueta: humanidade

Ideas enxeñosas sobre a cultura libre (II): Coñecemento Operativo

No artigo anterior desta serie de tres, desenvolvín o concepto de Intelixencia Artesanal como unha alternativa de aprendizaxe que temos dispoñible e que precisamos recuperar. Neste tratarei a idea de Coñecemento Operativo, a cal pode perfectamente ir da man da primeira.

Durante a charla-coloquio sobre “Aprendizaxe e Intelixencia Artificial”, Laura Pérez trouxo sobre a mesa o concepto de Coñecemento Operativo nun intento de verbalizar as competencias mínimas que precisa calquera profesional á hora de iniciarse na súa carreira laboral. Na súa experiencia como educadora de Formación Profesional atopouse coa repetición dun argumento: se temos toda a información á un clic de distancia, para que se precisa memorizar?

A premisa ten as súas capas. Por unha banda é certo que a necesidade de acumular datos na nosa mente para dispor deles en calquera momento non é a mesma que fai cincuenta anos pois comprobar o valor dunha constante ou a equivalencia de unha medida pódese facer facilmente botando a man ao peto. Incluso, xa non é necesario coñecer todos os pasos de un proceso xa que as receitas, sexan de cociña ou de outros saberes, acostuman a replicarse de maneira infinita no Internet.

Mais, como acostuma a ocorrer coa maioría das cousas complexas, nos detalles está o asunto. Se non asimilamos de forma segura ningún dato ou definición ficamos valeiros de coñecemento co que contrastar toda esa información da que dispoñemos. A cantidade é excesiva para calquera ser humano, pero para aquelas persoas que nunca aprenderon a navegar por mares de contas e desertos de texto, o reto é aínda maior.

O Coñecemento Operativo é unha base da que partir coa que sempre se pode contar como filtro, como fío principal para o tecido do noso pensamento crítico. Canto maior sexa ese Coñecemento Operativo mellor será o filtrado e menores as posibilidades de sermos enganados. Por suposto que todos podemos equivocarnos, e farémolo incontables veces pois é unha parte necesaria da aprendizaxe, pero considerando a proliferación de medios de comunicación propagandísticos e de movementos negacionistas, a capacidade de discernir entre o que é certo e o que non, nunca é suficiente.

Gústame a idea de establecer os requirimentos mínimos do Coñecemento Operativo porque permite valorar certos esforzos que moitos aprendices non acaban de comprender. Se non apreciamos o coñecemento integrado semella que podemos ser creadores empregando a última ferramenta tecnolóxica dispoñible. A realidade afástase moito delo, pois como moito podemos ser produtores, se cadra altamente produtivos, pero ao fin e ao cabo, unha simple engrenaxe. E aínda no mellor dos casos, no suposto de que a produtividade fose suficiente, atoparíamonos constantemente á mercé de outros, asumindo a responsabilidade de erros alleos transmitidos a través desas cómodas ferramentas e afrontando as súas consecuencias sen sequera comprender onde erramos.

O erro mostraríase evidente, pero a mostra estaría no pasado, nese momento no que desprezamos a necesidade dun Coñecemento Operativo.

Adquirilo

E como se adquire o Coñecemento Operativo? Lamentablemente non hai maneira elegante ou apetecible de facelo. A volta a métodos tradicionais de aprendizaxe é indispensable prescindindo na medida do posible da dixitalización da educación e tomándose tempo para pasar páxinas e sacarlle punta ao lapis.

Lembro unha historia que me contaba meu avó e me repetía moito cando comecei a empregar a calculadora no instituto. Meu avó, quen fora á escola o xustiño, principalmente de noite e no seu tempo libre, desenvolvera un gusto polas matemáticas que nunca deixou de cultivar. Conseguía facer contas de memoria a gran velocidade e atopaba xeito de resolver calquera problema diario relacionado cos números. Incluso, nos meus anos de educación primaria tiñamos como entretemento facermos multiplicacións de dúas cifras mentalmente e competíamos a ver quen a sacaba antes. Sempre me gañou el.

A finais dos anos 80, un tío meu, e fillo del, comezou os estudos de enxeñería informática facendo que se mercara daquela a primeira calculadora da casa. Podes imaxinar a curiosidade que isto lle xerou ao meu avó quen oíra falar daqueles aparatos pero nunca empregara un. Aínda coa ilusión de poder experimentar con el, o primeiro que fixo ao collelo foi facer unha serie de operacións as cales el resolvía mentalmente e así comprobaba a fiabilidade da tecnoloxía.

Se cadra semella ser o escepticismo dun ludita desconfiado, e en parte así era, porén esa comprobación que hoxe non nos parece necesaria no caso dunha calculadora, resulta moito máis relevante no caso da intelixencia artificial xenerativa. Falamos dunha tecnoloxía que non advirte da súa inseguridade e que non treme ao mentir xa que é incapaz de discernir entre as alucinacións que acertan e as alucinacións que fallan. Todo resultado que ofrece é pura casualidade pois falamos de modelos estadísticos que non comprenden a razón dos seus resultados, e nós como usuarios (e incluso os propios creadores da ferramenta), somos incapaces de acceder aos mecanismos que empregan.

Se meu avó non houbese asistido a clases nocturnas de matemáticas cando tiña 21 anos, probablemente non houbese desenvolto o coñecemento necesario para cuestionarse o funcionamento da nova calculadora do seu fillo. Por sorte, as calculadoras non veñen programadas cunha axenda particular que representa os intereses económicos e políticos de quen as vende, porén sabemos que esa non é a situación que vivimos agora.

Ignorancia Adaptativa?

Nun mundo no que todo o coñecemento está ao noso alcance precisamos botar man da ignorancia como guía. A ignorancia é unha cuestión que xera preocupación a todo o mundo, tamén á xuventude que emprega a intelixencia artificial para facer as súas tarefas. De feito, considero que a maioría do estudantado emprega calquera método ao seu alcance co fin de reducir o erro, esa manifestación de ignorancia que ten moi mala fama. A vagancia non o é todo, non se trata só de aforrar tempo de traballo, no exercicio dunha educación que prima o un sistema de recompensa-castigo, o alumnado procura evitar este último a toda costa.

Se o que avaliamos son os resultados, é normal que a xuventude se centre só neles. O proceso de aprendizaxe, especialmente se é a un ritmo diferente ao demandado nun preciso momento, non está a ser a prioridade da educación polo que os pupilos e pupilas non teñen razón ningunha como para dedicarlle tempo e esforzo. Pola contra, se ofrecen bos resultados, aínda sendo acadados coa trampa ou coa axuda dunha ferramenta novedosa, reciben a recompensa prometida.

Foi escribindo este artigo que se me pasou pola cabeza a idea da Ignorancia Adaptativa. Non estou moi conforme co termo, aínda preciso darlle unha pensada, se cadra algunha persoa lectora me axuda. A Ignorancia Adaptativa sería, é, na miña cabeza, esa ignorancia da que somos conscientes e que nos asiste durante o proceso de aprendizaxe. É esa lagoa de coñecemento que se presenta ante nós e que nos mostra unha necesidade particular de aprendizaxe. É a pregunta que xorde cando menos o esperamos e fica irritante tras da orella. É a explicación que non temos para unha premisa que asumimos como verdade pero para a cal non podemos ofrecer xustificación lóxica. Todo é ignorancia, falta de coñecemento, un abismo na aprendizaxe que ameaza a supervivencia e autonomía do ser humano que a sostén. Porén, ao mesmo tempo, é o compás co que podemos navegar polo inmenso océano de información que nos afoga.

Precisamos valorar as preguntas que evidencian a ignorancia como unha mostra de aprendizaxe e non como un fallo nos resultados esixidos. Poida que non precisemos preocuparnos tanto por se o estudantado emprega modelos de linguaxe se o que medimos é a participación na súa propia educación. Por suposto, isto é un reto para calquera persoa educadora da formación regrada xa que se ve inmersa nun sistema que non favorece esta perspectiva. A única alternativa que lle queda é a rebelión: tomar iniciativa e ir en contra do que a administración pide co fin de non renderse ela mesma nin ceder o alumnado á máquina capitalista a cal pretende facer do corpo xuvenil, un apéndice máis co que producir, inhabilitando a mente que non só reside nel, senón que pertence a el e o conforma.

No artigo anterior mencionei a coherencia. Agora poño sobre a mesa o dereito á rebelión. Todos temos dereito a tomar acción cando se produce unha inxustiza, cando se nos está violentando aínda se non se fai por métodos físicos. Do mesmo xeito que a coherencia carrexa dificultades e esixe esforzo, a rebelión demanda coraxe e acompáñase de riscos. Convértese daquela nunha decisión persoal posto que as consecuencias tamén o serán, mais ninguén pode negar a necesidade dun cambio de paradigma que lle permita ao ser humano desenvolverse en plenitude. As xaulas de ouro non son máis que barras metálicas que constriñen o noso crecemento e nos impiden axudarlle a outros a medrar. Brillan con fermosura, pero son exactamente igual de asfixiantes que as de ferro. A ironía é que sigamos a debater se merece a pena ou non liberarse delas.
Reaccións do Fediverso
4 Maio, 2026
Ideas enxeñosas sobre a cultura libre (I): Intelixencia Artesanal

Non quería que o coñecemento compartido do último mes ficase no aire ou estancado nun repositorio cheo de videos, por iso decidín crear un post con elo, porque cando repetimos o coñecemento pouco a pouco vaise convertendo en cultura xeral.

Da intención dun artigo saíron tres que corresponden a tres conceptos os cales me foron resultando interesantes polo que expresan ou polo que sintetizan. A miúdo indignámonos pola ignorancia coa que se enfocan certos temas e a ética da tecnoloxía non é unha excepción. A polarización, a inmediatez ou a desconfianza fan a comunicación cada vez máis difícil. Así é que atopar formas fermosas ou impactantes de comunicar a sabedoría coa que poderíamos vivir en sociedade non é trivial, senón urxente.

Estou segura que calquera das tres mulleres que me transmitiron estas ideas estarían encantadas de que as empregarades na vosa vida diaria, nesas conversas nas que acabades coa paciencia ao vervos esgotadas ante a necidade coa que moitos afrontan a crise cultural que experimentamos.

Estas tres reflexións apelan a diferentes áreas ou enfoques da tecnoloxía e da súa repercusión na cultura mentres que xogan todas a favor cara a imaxinar un futuro máis amable. Para este primeiro artigo escollín tratar o concepto de Intelixencia Artesanal. Unha intelixencia anterior á artificial e que hoxe se mostra imprescindible máis que nunca.

Notaredes que emprego maiúsculas para referirme a este fermoso termo mentres que reduzo a minúsculas a intelixencia artificial (a cal, a efectos deste artigo, será sempre xenerativa, é dicir, grandes modelos de linguaxe). Esta é unha decisión consciente porque me gustaría que polo menos durante o tempo que lle leve á lectora rematar este curto texto, se tome en serio e se centre no que a Intelixencia Artesanal supón para todos nós.

Intelixencia Artesanal

Elena Romero, ciberactivista de Honduras, membra de Barracón Digital e colaboradora con numerosas organizacións pola defensa dos dereitos humanos, fala sobre a necesidade de conectar as mans e o cerebro. A aprendizaxe é un proceso moi complexo que o ser humano desenvolve ao longo de moito tempo e de xeitos moi diferentes. Esta última apreciación, considero, é esencial para comprender por que precisamos recordar as vellas técnicas artesanais, esas outras tecnoloxías que deixamos atrás pero que nos axudaron sempre na adquisición de habilidades. O emprego da intelixencia artificial na educación, o exceso de pantallas e a dixitalización de absolutamente todo tipo de aprendizaxe está a xogar na nosa contra pois esquecemos prestarlle atención á experimentación física do coñecemento.

A aprendizaxe temperá do ser humano baséase na imitación, no modelado de condutas que observamos e na repetición de accións físicas nas que fomos instruídas. Poida que unha vez obtemos un certo nivel de coñecemento, unha vez que o noso pensamento crítico e as nosas capacidades acadaron certa plenitude, daquela podemos iniciar a aprendizaxe pola vía teórica exclusiva, e aínda así, habería que recoñecer os seus límites. A contraposición dos conceptos de intelixencia artificial e Intelixencia Artesanal paréceme brillante. Non se trata de menosprezar a primeira, consiste en admitir a necesidade da segunda.

Penso que pasamos demasiado tempo discutindo de se a intelixencia artificial é útil ou non, cando o certo é que esa non é a cuestión. Aínda que ata o propio CEO de Microsoft está preocupado de que non atopan xustificación algunha para o seu emprego, o que considero verdadeiramente interesante é cuestionarnos se nos podemos permitir empregala, se o seu uso é a todas luces lexítimo. Non se pode extraer un único aspecto dunha tecnoloxía, neste caso a súa utilidade, para discutir o seu valor en totalidade. Precisamos ter sempre en conta as súas consecuencias, pois levamos miles de anos vivindo sen os seus beneficios e seremos nós os que viviremos cos seus efectos negativos irremediablemente. Ninguén pode negar que a intelixencia artificial ten graves repercusións no desenrolo e mantemento das nosas capacidades cognitivas ademais de que é a causa dun retroceso na xestión da crise climática. Polo tanto, a súa utilidade é a cuestión menos relevante nestes momentos, o realmente crítico son os seus resultados nocivos.

Pola contra, a Intelixencia Artesanal proporciónanos non só coñecemento técnico, senón que exercitamos a intuición ao crear conexións nerviosas entre o noso cerebro e os nosos músculos. Trátase de aprender co corpo.

Aprender co corpo

Penso que hoxe en día calquera escoitou falar da desconexión que sofre o ser humano en relación á natureza, a que o rodea é a súa propia. Este último caso é ao que fai referencia iso de “aprender co corpo”. O dualismo de mente e corpo fíxonos crer que podemos separar a mente (xunto co raciocinio) do corpo ( e as emocións), levándonos a estados de inconsciencia, incluso en alerta, que se afastan moito da lóxica e do coñecemento. Recuperar esa conexión co corpo a través da Intelixencia Artesanal é un camiño de resistencia ao tempo que nos protexe dos ataques aos que as grandes empresas tecnolóxicas nos someten. Este vello tipo de aprendizaxe permítenos desenvolver as nosas capacidades dentro dun equilibrio medioambiental e cognitivo. Non contamina o noso entorno e non contamina as nosas cabezas.

Intelixencia para a resistencia

Compre definir ben aquilo contra o que resistimos para así poder actuar acorde. A miúdo caemos en inconsistencias porque o sistema nos empurra a facelo, e outras moitas esas inconsistencias aceptámolas e escusámolas porque nos resulta máis cómodo. Hai uns días, Alex Karp, o CEO de Palantir, expoñía un manifesto que se asemellaba moito ás ameazas dun supervilán. Viña a dicir que o desenrolo de intelixencia artificial está dirixido cara á proliferación de armas e que o contrario é inevitable. Considerando que Palantir está fundada por un dos homes máis ricos do mundo e ten o respaldo do país máis poderoso, non debería ser difícil definir o obxectivo da nosa resistencia.

E con todo, o debate persiste. En España, son poucas as persoas que considerarían vivir nunha sociedade que permita levar armas a calquera cidadán como si o fai a estadounidense. E no entanto, discutimos de usos lexítimos da intelixencia artificial no seu emprego cotidiano. Do mesmo xeito que nos prantexamos as limitacións do emprego de armas temos que dubidar da intelixencia artificial.

Un tema de coherencia

Escoito da boca de Elena Romero o concepto de Intelixencia Artesanal no contexto dunha semana centrada no software e a cultura libre. Estou rodeada de persoas que apoian o emprego de ferramentas dixitais libres e procuran mellorar a nosa relación coa tecnoloxía creando e promovendo alternativas éticas a esas que proporcionan as grandes empresas. Procuran daquela ofrecer soberanía dixital e tecnolóxica á toda a poboación e, en especial, á que resiste.

Por suposto, o constante debate sobre a intelixencia artificial non puido ser evitado, e de novo caeu con máis frecuencia do que a min me gustaría sobre a cuestión da súa utilidade. Non por iso se deixaron de lado as cuestións éticas, aínda que, penso, se cometeu un erro de lóxica ao propoñer os modelos de intelixencia artificial libres como unha opción que pode limpar as nosas conciencias. Persoalmente, non vexo que esa alternativa alivie os seus efectos nocivos.

Cando substituímos un procesador de texto maligno e comezamos a empregar LibreOffice estamos a facer un cambio que ten consecuencias na estrutura social, no tecido económico e no balance de poderes, mais digamos que fica nese cosmos ficticio que rexe a nosa sociedade. Non por ser ficticio é menos real, porén, no caso da intelixencia artifical temos un nivel máis sobre o que traballar, un grado de preocupación engadido ao que prestarlle atención: o seu efecto directo no mundo físico. O seu emprego non só afecta á sociedade e a organización da mesma, tamén afecta ao medioambiente que soporta a vida, é dicir, o aire que respiramos, a auga que bebemos e a terra que cultivamos. Todo elo, independentemente de se é software privativo ou libre. Non se trata de usar intelixencia artificial de código aberto ou soportada por unha infraestrutura pública, pois de pouco nos serviría se a tecnoloxía en si mesma se basea en consumir recursos dos que non dispoñemos. Podemos traer á discusión modelos executados localmente que consomen menos enerxía ou tipos de intelixencia artificial que non precisan adestramentos tan custosos, mais nunca poderíamos permitir un chatbot ou un axente que interactúa cun LLM (grandes modelos de linguaxe).

Durante unha das súas intervencións, Elena Romero describiu a súa posición como radical xa que considera que fuxir do emprego da intelixencia artificial é “un tema de coherencia”. Arguméntao sinxela pero contundentemente ao explicar a situación na que se atopa o seu entorno. Di que lle resulta difícil defender o seu uso cando unha ve a diario o espolio e a explotación da túa terra e da túa xente. A súa posición é, de certo, radical, pero non como unha opinión extremista o pode ser, senón como a análise profunda dunha problemática que pretende ir á raíz da cuestión. Lémbrame a iso que din de “ninguén será libre ata que todos sexamos libres”.

A coherencia é a forma máis radical de resistencia pois apártate do control que o poder pretende exercer sobre ti. Por suposto que continúas exposta á violencia coa que o poder arremete, mais esta tamén se ve reducida, en particular no caso daqueles que empregan as tecnoloxías da comunicación como arma para desmontar o noso pensamento crítico, a nosa intelixencia.

Regresar á Intelixencia Artesanal é unha necesidade, especialmente, se o que pretendemos é resistir. Escribir a man, debuxar no papel, moldear o barro ou esculpir a madeira. Cultivar, coidar e crear. Conectar a mente coas mans e experimentar, algún día, iso que vai máis alá da intelixencia: a sabedoría.

Nas próximas semanas irán saíndo os outros dous artigos. No seguinte aproveitarei a desenrolar o concepto de coñecemento operativo, que nos presentou Laura Pérez na charla-coloquio sobre “Aprendizaxe e Intelixencia Artificial”.
Reaccións do Fediverso
22 Abril, 2026
O maltrato psicolóxico non existe porque non se quere que exista

Para a administración e a xustiza, o maltrato psicolóxico non existe. A manipulación de persoas vulnerables como o son os menores non pode ser probada e por tanto non existe. Non se recoñece o seu dereito a ser tratados con respecto, as súas necesidades emocionais non están contempladas en ningún sitio.

Os pais e nais que maltratan psicoloxicamente aos seus fillos e fillas non reciben consecuencias, non son apartados deles nin se lles obriga a cumprir cuns coidados básicos que aseguren a saúde mental das criaturas. Nin sequera se lles demanda que atendan servizos de saúde mental para aprender a criar, ou polo menos, a non danar, pois a perfección non existe pero a maldade, o egoísmo e a neglixencia, si.

Mentres tanto, hai familias que por falta de recursos económicos son segregadas, nenos e nenas que son enviados a centros de menores onde o illamento familiar e social é, en si mesmo, unha tortura. Nestes casos a solución sería sinxela, se o sistema respectase o dereito a unha vivenda e ao alimento que toda persoa debería ter, estas crianzas xa non terían problema. Pero aos pais e nais que sofren o duro látego do capitalismo son castigados de dobre maneira arrebatándolle ao que mais queren, a ambas partes.

Por que se valora máis a capacidade de obter recursos materiais que a capacidade de amar e coidar? Que tipo de sociedade do benestar é esta na que o amor é un privilexio pero non unha necesidade básica?

Non son tan inxenua como para pensar que vivimos en tal sociedade, sei que sempre foi unha ficción que nos podían contar durante as burbullas económicas que aparecían entre crise e crise. Aínda así escandalízame como de normalizada está a falta de cariño, como a friaxe dun fogar no que non se fala se chega a valorar como un sinal de falta de conflito. Poida que non haxa violencia (física) pero a marca que o abandono e o desarraigo deixan no corpo dura moito máis tempo que calquera hematoma. De feito, non é sorpresa que a dor crónica sexa unha epidemia ou que a ansiedade comece a idades temperás.

Non sei moi ben para que escribo este artigo, supoño que compartir a indignación me axuda a procesar a frustración. Só desexo que as persoas que sufriron a impotencia na infancia e adolescencia non repitan os mesmo erros posto que isto trátase dun proceso cíclico que precisamos deter, porque se pode.

Por mor dun libro que estiven a ler, non deixo de pensar na relación que estes comportamentos e inxustizas ten coa forma na que tratamos a natureza, coa nosa desconexión. Sorpréndennos as atrocidades que ocorren no mundo e aproximámonos a resolvelas cos mesmos métodos neoliberais e patriarcais que nun principio os causaron. A ciencia convencional, a que está ben vista, perpetúa esas prácticas, o pensamento lóxico alienado das emocións é unha trampa que veneramos como a solución a todos os nosos problemas, cando o certo é que é a causa. O terreo do espiritual e o alternativo está embarrado e custa ver o camiño pois póñennos trampas para dificultarnos ese despertar que tanto precisamos. Moitos, polo medo a equivocarse prefiren manterse no pensamento dualista, no raciocinio seco e árido que constrúe máquinas pero non sociedades. Faltan valentes, na era do medo e da velocidade, fai falta coraxe para plantarlle cara ao medo e reducir o ritmo, porque o amor non se dá ás presas pero é a única menciña coa que sandar a Terra.

7 Abril, 2026
Como se traballa en equipo cando o teu cerebro funciona “ao revés”

Razoar non é un proceso único. Cada persoa procesa a información de forma diferente aínda que o tipo de pensamento se pode clasificar en dous grandes grupos. O pensamento top-down que o manexa arredor do 90% da poboación, e o bottom-up que o posuímos arredor do 10%. Estas formas de cavilar non son aprendidas nin poden ser modificadas ao longo da vida, trátase dunha característica neurobiolóxica coa que vivimos e desenvolvemos o noso día a día, o noso traballo tamén.

Que significa top-down e bottom-up?

A estadística di que a maioría das persoas que están a ler este artigo, á hora de enfrontarse a un novo proxecto, collen unha idea xeral e fican valorando as xeneralidades durante un tempo antes de pasar a definir as partes e finalmente os detalles. Primeiro ven unha paisaxe de verán, logo ven a praia, o mar e a masa de turistas, para finalmente fixarse nos nenos que constrúen castelos con algas e cunchas para as portas e ventás, na muller que le un libro de Isabel Allende baixo a protección dunha pamela e no home que toma o sol cuberto en crema protectora e aderezado de area. Este proceso no que se observan as xeneralidades e logo vaise un achegando aos detalles é o procesamento top-down (de arriba a abaixo).

Cando o primeiro que ves nunha paisaxe é o estampado floral do traxe de baño dun paseante, a pelota bicolor de praia dunha nena que está a xogar ou o dinámico movemento das polas dunha palmeira movida pola brisa marítima, daquela estamos a falar dun pensamento bottom-down (de abaixo a arriba). Tras detectar estes detalles, o seguinte paso é atopar o patrón común entre eles, neste caso, a praia, para logo definilo todo en termos xerais como unha paisaxe de verán.

Ningún destes procesamentos é mellor que o outro. Ámbolos dous son necesarios e combinados é a mellor forma de nos achegar á realidade pois cada un ten os seus fallos e as súas virtudes. A pesar de que un sexa menos común que o outro, é importante combinalos, polo que aprender a comunicarse efectivamente entre persoas de pensamentos diferentes é indispensable. De pouco serve que teñan a mesma opinión se non acadan o entendemento mutuo necesario para crear en colaboración.

Sempre estou a dar a chapa co cambio ecosocial e procuro que o que digo vaia acompañado dos meus actos. Iso inclúe que, a pesar da miña tendencia introvertida e solitaria, fago un gran esforzo por vincularme con outras persoas para levar adiante proxectos interesantes. Coido que a única forma de facerlle fronte ao capitalismo e crear unha vía alternativa para a vida nesta terra, pasa polo asociacionismo e a colectivización o que require de traballo en equipo.

Aos sete anos comecei a xogar ao fútbol e formei parte dun equipo durante moito tempo. Esa experiencia ensinoume que se non se sincronizan os obxectivos de todos os membros, se non se planea unha ruta en común, o máis probable é que o fracaso se presente antes ou despois. Mais, como se consegue esa sincronización se unha pensa “ao revés”, cun procesamento bottom-up?

Na universidade tocoume participar en traballos de grupo nos que me fixeron experimentar ese abismo existente entre o meu mundo interior e as imaxes mentais dos demais. Cando eu estaba a pensar na árbore, eles só vían o bosque. Cando me perdía nas ramificacións dunha arteria, falaban de sistemas arteriais. Cando se discutían as xeneralidades dun proxecto, non podía máis que pensar en todas e cada unha das súas partes.

Cheguei á conclusión de que precisaba facer moito traballo extra para eu poder chegar ao nivel dos demais. A miña imposibilidade de partir da idea xeral e chegar aos detalles a través dun desenvolvemento paulatino da premisa inicial empurroume a unha solución pouco sostible no que á miña saúde mental se refire. Inconsciente, daquela, desta diferenza de procesamentos, comecei a empregar un sistema no que escalaba a pirámide partindo dos detalles e empregando patróns que me levasen á idea xeral da que estaban a falar, para logo poder acompañar ao resto do grupo no desenvolvemento habitual dos traballos. Deste xeito, percorría o camiño dúas veces para disimular a miña falta de sincronía. O que non sabía era que os patróns e detalles que eu recollera e analizara convertíanse nos perfectos raís para que o tren non descarrilase e puidésemos chegar ao noso destino a salvo e a tempo.

A día de hoxe continúo a sufrir as consecuencias de razoar de maneira distinta. Algúns días, semello parva e incapaz de comprender. Outros, parezo demasiado pedante, melindrosa e remirada. Todo na procura desa sincronía facendo un intento de establecer esa conexión co resto do grupo e conseguir chegar “ao seu nivel”.

Teño traballado con facilidade xunto persoas que posúen un pensamento top-down, que pensan nesa idea xeral e pouco a pouco vanlle buscando forma e colocando os detalles. Nestes casos soe ser que comprenden a miña diferenza e a valoran, e así apoiámonos uns nos outros para tomar decisións segundo as capacidades de cada quen. As discusións que para moitos se consideran nimiedades son aceptadas como un paso máis para o entendemento mutuo, porque os grandes proxectos nunca foron feitos por unha única cabeza.

No entanto, a sociedade capitalista rexeita a diversidade e incluso as persoas máis concienciadas a miúdo son incapaces de comprender estas diferezas invisibles. Cando colaboro con só unha persoa máis tómome a liberdade de explicarlle a situación: a complexidade das conversas, a paciencia, as sensibilidades… Mais cando o grupo aumenta e xa falamos de cinco ou seis persoas, non me atrevo a facer o mesmo por temor a que se vexa como un reclamo de atención.

Sei que isto é algo no que debo traballar, porén tamén é algo no que o 90% dos seres pensantes precisan considerar pois a única forma de romper coa homoxeneización cultural é permitindo que de cando en cando haxa un axente discordante dicindo algo que non ven a conto no momento menos apropiado. Mais se non se está preparado para tomar a contribución destes axentes como algo relevante e útil, e só se ve como unha interrupción molesta no proceso de estandarización do pensamento, continuaremos nesta deriva anticreativa que está a sufrir o ser humano.

A miúdo escoito falar de inclusión pero o concepto enténdese como permitir que as minorías ocupen un lugar entre a normatividade. Porén esquecen que se non se lles fai espazo, se o único que se lles ofrece é o mesmo tipo de asento “normal” a inclusión será só unha falacia. As dinámicas deben modificarse para que o que agora se experimenta como unha discapacidade, se poida vivir como unha forma de expresión. Encaixar en cubículos deseñados para outros é precisamente o que levamos facendo toda a vida. Que agora se nos garde expresamente un cubículo para nós non soluciona moito. O que precisan as minorías é que nos desfagamos dos cubículos e comprendamos que a estandarización do individuo é un ataque á nosa humanidade. Ademais, eu prefiro conversar de pé e poder moverme con liberdade.
Reaccións do Fediverso
26 Novembro, 2025
O “look” que rompería co elitismo e ofrecería unha alternativa con máis conciencia de clase precisa da nosa indignación

Non vos enganedes, isto non se trata dun artigo de moda, nin moito menos dunha listaxe de consellos estéticos para disimular a nosa clase social con prendas fabricadas co sufrimento doutros. Isto trátase dunha protesta en contra da perfección, de ir de domingo un luns calquera, de ter que mercar roupa cada estación ou de desfacerse do mellor chándal só porque o xabrón o descolorou un chisco.

Seguro que coñeces a frustración de meter na lavadora a túa camiseta favorita e que saia coa mesma mancha de tomate coa que a metiches. Frotas, volves a metela e sae un pouco máis tenue, mais segue a notarse o suficiente como para que a relegues a “roupa de andar pola casa”. Por que? Por que o facemos? Por que desprezamos a calor que nos dá, a comodidade que nos achega, todo por unha marca de medio centímetro froito da entropía que mantén este mundo a xirar.

Négome a continuar con esta inxustiza, que comeza no tecido branco e remata na pel de quen non se pode permitir ir de compras a cada pouco.

Un tema que me parece non recibe abonda atención en todo o debate da transición ecosocial é a roupa. Polo menos considero que non se lle está dando a reviravolta que precisa. Falamos de empregar roupa de segunda man ou mercar aquelas prendas de orixe ecolóxico que respecten os dereitos humanos. E decontado caemos no dilema de que non todo o mundo se pode pagar un xersei de setenta euros e uns vaqueiros de cento vinte. O seguinte paso é dar licencia para ser incoherentes, para que aqueles que teñan dificultades económicas non sexan xulgados á hora de acceder a roupa máis barateira e menos ética. Mais por aí non está o cambio que buscamos, non está a solución. Trátase só dun parche, dunha venda que lle poñemos ás feridas do sistema cando o sangue brota en todas as direccións.

Por iso hoxe veño a indignarme e a reclamar o dereito de lucir esas manchas que non se van. Rexeito, ademais, a proposta de empregar químicos abrasivos para eliminalas, pois do contrario non escribiría un artigo fai un par de semanas incidindo na necesidade de evitalos. Esixo poder levar a roupa descolorada polos lavados sen que a miña hixiene se poña en cuestión. Se está descolorada será que se lavou, creo eu que a lóxica aí é esmagadora. Desprezo a ditadura da “decencia estética” que non responde a criterios de saúde ou boa convivencia.

Atáscome nesta idea da mancha de tomate na camiseta branca porque penso que normalizala outorgaríalle liberdade ás clases máis desfavorecidas e a calquera que non sexa a elite. Aceptemos un fío solto, un botón perdido e reposto por outro que non pega, un tecido desgastado pero que aínda abriga, unha combinación de cores irreverente… Amarelo, vermello e rosa!

Cústame moito entender o cerebro que xulga a outras persoas por como loce a roupa, pola estética que exhibe ou pola expresión artística que ofrece a través da súa vestimenta, mentres que deixa para máis adiante a conversa profunda que realmente demostra a virtude do espírito. E a pesares da disonancia cognitiva non podo negar o feito de que, durante moito tempo, tratei de axustarme a esa “decencia estética” preestablecida co fin de non sentir as consecuencias do xuízo público.

Lembro cando estaba na universidade e contaba as moedas que levaba no peto para saber se ese día podía pedir os mesmos manxares que as miñas compañeiras ou ese día debía declararme saciada antes de tempo. O entretemento daquel grupo de rapazas coas que nunca acabei de encaixar era o típico: pasar a tarde de tendas nun centro comercial. Se a dificultade económica que eu experimentaba me facía cuestionarme os meus alimentos, podedes imaxinar o sen sentido que era para min moverme por aquelas tendas.

A día de hoxe xa non me teño que preocupar de canto me vai custar o café e tampouco preciso mirar moito o prezo da roupa, dentro duns límites, claro, que seguimos a ser clase obreira. O que quero dicir é que aínda sen sufrilo no presente non deixo de pensar nesa rapaciña que escoitaba as críticas das súas “amigas” e era incapaz de adaptarse ao estándar que a sociedade esixía dela. E non o quero esquecer, pois lembrarme dela permíteme cuestionarme a industria de roupa ética.

A roupa ha de ser ética, iso sempre, mais a cultura da moda precisa ser criticada tamén dende a estética. A beleza vai máis alá dunha mancha de tomate ou dun fío fóra de sitio. A dignidade humana vai máis alá do aspecto que un consiga ter, importan tamén cantos principios e valores persoais tivo que abandonar para poder obter un look “decente”. No que se refire á transición ecosocial da roupa, é imprescindible redefinir o estándar estético que consideramos necesario para tratar con respecto a outra persoa ou para manter unha boa convivencia, doutro xeito estaremos a dar voltas na rodiña do capitalismo sen chegar nunca a quebrala.

12 Novembro, 2025
Basta de tecnoloxía para curar o cancro, fagámola para evitalo

Durante oito anos traballei na sanidade vendo como os meus pacientes se enfrontaban aos retos do cancro. Eu mesma perdín a meus pais por esta enfermidade a moi pronta idade. E aínda así cada vez que vexo un anuncio de protesta contra o cancro, non acabo de comprender a súa finalidade.

Resúltame absurdo considerar o cancro como un axente social que destrúe vidas, un axente que hai que investigar e combater coma se fose un inimigo con intelixencia. O cancro é un proceso pouco ordenado iniciado por unha mutación, non ten entidade propia e rara vez aparece por xeración espontánea. Nos anuncios de concienciación contra o cancro sempre se fala de que precisamos máis inversión para atopar novos tratamentos, máis oncólogos e mellor equipamento tecnolóxico para detectalo, coma se estivese agochado en nós á espera do momento perfecto para emboscarnos e invadir o noso corpo. É unha idea que está moi estendida e que, insisto, é un pouco absurda.

A maioría dos cancros están estreitamente relacionados coa exposición a produtos químicos, radiacións ou outros elementos tóxicos xeradores de mutacións. Ás veces ocorre na vellez e outras en idades máis temperás, non por iso é o demo quen se encarga de espallalo. Espallámolo nós a diario e de forma voluntaria, xeralmente, sen sabelo.

Con isto non quero dicir que as persoas que sofre a enfermidade do cancro non merezan recibir unha atención adecuada. Obviamente, unha vez que alguén se atopa nesa situación a sociedade debe responsabilizarse de forma colectiva para prestarlle os coidados que precisa. A miña indignación radica en que protestamos máis pola falta de recursos para tratar o cancro que pola gran cantidade de actividades que os están a provocar, e ademais, legalmente. Centrámonos no tratamento e esquecemos por completo que un alto porcentaxe desta enfermidade podería ser evitado.

A invisibilización dos disruptores endocrinos

Recentemente houbo polémica en Andalucía porque o goberno autonómico, no canto de enfrontarse aos resultados que mostraban as exploracións preliminares de cancro de mama, decidiu ocultar información clave eliminándoa dos informes. Unha revolta lexítima para o pobo pero de pouco alcance e reducido carácter transformador. Andalucía é unha autonomía con abundante agricultura extensiva que botou man dos pesticidas e fertilizantes químicos para medrar. A evidencia científica leva tempo alertando do vínculo que estes produtos teñen en específico co cancro de mama debido a que se tratan de disruptores endocrinos, un tipo de sustancias que afectan ao sistema hormonal desencadeando procesos canceríxenos. Mais, cando a Unión Europea decidiu manter os niveis de glifosato que se podían empregar nos cultivos, boa parte da sociedade permaneceu allea a este tema, máis preocupados das complexidades que unha transición ecolóxica podería traer á industria agraria que da cantidade de vidas que o cancro trunca cada ano.

A lista de contaminantes que se poderían reducir é por desgracia moi longa pero como parte positiva tamén se trata dunha extensa listaxe de accións que repercutirían positivamente no control do cancro e na mellora daqueles que xa o padecen. Algunhas sustancias como o tabaco ou o alcohol poden ser culpadas aos hábitos das persoas, sempre que non teñamos en conta a publicidade e a presión social que rodea o seu consumo, porén cousas como os químicos que se atopan nos produtos de beleza ou de hixiene corporal son eleccións que deixamos totalmente en mans das empresas manufacturadoras. O mesmo ocorre cos produtos de limpeza, tanto os industriais como os domésticos. A gran maioría posúe sustancias altamente tóxicas que son absorbidas a través da pel ou por inhalación, incluso os deterxentes da roupa fican adheridos ao tecido unha vez pasaron pola lavadora facendo que cada vez que a poñemos nos expoñamos a estes tóxicos.

As maiores consecuencias recíbenas a xente máis nova. Cando entramos en contacto con radiacións ou químicos a pronta idade, existen máis posibilidades de que as mutacións adquiridas pola exposición evolucionen cara a unha enfermidade na idade adulta. Os plásticos que se poden atopar en moitos xoguetes son unha desas fontes de tóxicos que xunto cos produtos de hixiene e a contaminación ambiental xeran un efecto acumulativo nos corpos provocando cambios moito máis severos que os estudados pola ciencia de forma individual.

Podería incidir en outras moitas medidas que se poderían tomar a nivel sistémico para realmente “combater” o cancro de forma efectiva pero prefiro que se vos xurde interese neste tema busquedes nomes como o de Carmen Valls Llobet, médica especializada en endocrinoloxía e medicina con perspectiva de xénero e profesora na Universidade de Barcelona, ou Nicolás Olea, catedrático de radioloxía e medicina física no Instituto de Investigación Biosanitaria da Universidade de Granada. Ambos son profesionais que dedican o seu tempo a estudar e divulgar esta temática.

Pensemos en solucións que nos activen e enchan de esperanza

Tras ler artigos coma este nos que se mostra unha situación indignante podemos caer con facilidade na frustración por iso non quero deixar o texto nunha nota tan incómoda de escoitar. Pese a que a situación do medio ambiente é preocupante e problemática para a nosa saúde, non debemos pensar que non existen alternativas en marcha ou accións que podemos levar a cabo para protexernos.

Como exemplo gustaríame falar da transición ecolóxica que se iniciou en México dende a universidade e que agora a está a aplicar o propio goberno estatal. Ten como obxectivo eliminar os fetilizantes e pesticidas químicos das súas terras e deixar de depender da industria química sustituíndo o método que estas ofrecen por enxeñería biolóxica. México é un país moi afectado polas consecuencias destas substancias xa que é un país altamente agrario e durante décadas, do mesmo xeito que lle ocorreu a Andalucía, dependeu dos “milagres” da revolución verde para desenvolver a súa produción. Hoxe en día están a ser un exemplo do que significa levar a cabo unha transformación do sistema xa que as explotacións que se van sumando ao cambio están a identificar melloras tanto na calidade dos seus produtos como na calidade de vida das persoas involucradas sen sufrir consecuencias que desestabilicen os seus negocios.

No referente ao que un consumidor perdido na xungla do capitalismo pode facer teño un par de consellos que aínda sendo sinxelos chegan moi lonxe. O primeiro é evitar calquera alimento procesado e consumir froitas e verduras locais ou tan sequera de orixe europeo. En cidades de varios millóns de persoas poida que isto se dificulte, pero no territorio galego, acceder a un mercado local é relativamente fácil, e hoxe en día incluso se poden facer encargos se non se pode acudir todas as semanas.

O segundo trátase dunha aplicación de móbil chamada Yuka que identifica produtos de beleza segundo o nivel de toxicidade empregando un código de semáforo. Unha das dificultades que atopaba fai anos para mercar produtos adecuados era o descoñecemento de todas as substancias tóxicas que hai. Nesta aplicación podes ver que compoñentes son os que a evidencia apunta son prexudiciais e cales son seguros para ser consumidos.

No ámbito alimentario tamén se está a desenvolver outro proxecto similar cunha aplicación chamada OpenFoodFacts e que tamén ofrece información particular sobre moitos alimentos segundo as túas preocupacións particulares, incluíndo tamén a orixe ética dos mesmos.

O enfoque que lle damos ás nosas protestas fai a diferenza

A miúdo cando nos indignamos por inxustizas ficamos na superficie do problema e esiximos cambios pouco significativos. Considerando o contexto de crise(s) no que nos atopamos non é sorpresa que nunha mesma semana haxa numerosas protestas por temas moi diversos. Por iso penso que é moi importante escoller as nosas batallas e non deixarnos levar por unha queixa baleira carente de perspectiva. É importante que enfoquemos as nosas loitas cara solucións realistas que nos proporcionen melloras a longo prazo. Non podemos conformarnos con parches que atrasen o colapso social un tempo limitado e nin sequera alivien o noso sufrimento. Escollamos unha dirección antes de empurrar con todas as nosas forzas.

29 Outubro, 2025
Walden, un libro esaxerado para expresar unha idea que urxe dende 1845

Fai pouco rematei de ler Walden, de Henry Thoreau. É un deses libros moi recomendados e que dan moito que ler. Fálase moito del no mundo do ecoloxismo polo seu carácter inspirador e pola gran cantidade de páxinas que dedica a describir a natureza e os seus procesos. Poderíase considerar un ensaio, aínda que non creo que o seu formato sexa exactamente ese. Ata certo punto é unha biografía mais con frecuencia divaga sobre temas que o interesan.

A mediados do século XIX, Thoreau decidiu construír unha cabana xunto ao lago Walden e levar unha vida austera en contacto coa natureza nun período de algo máis de dous anos. Por que dous anos? Non chega a especificar os motivos de facelo durante vinte e seis meses, e tampouco de non estendelo máis no tempo. En todo caso, empregou a ocasión para cambiar os seus hábitos e vivir dun xeito diferente ao que acostumaba e ao que a sociedade comprendía como razoable.

Cuando escribí las páginas que siguen, al menos, su mayor parte, vivía solo en el bosque, a más de un kilómetro de distancia del vecino más próximo, en una casa que había construído yo mismo, a orillas de la laguna Walden, en Concord, Massachusetts, y me ganaba la vida con la sola labor de mis manos. Viví allí dos años y dos meses. Ahora participo de nuevo de la vida civilizada por un tiempo.

No impondría el tenor de mis asuntos a la atención de los lectores si mis paisanos no hubieran realizado pesquisas muy concretas sobre mi forma de vida; asuntos que algunos tildarían de irrelevantes, aunque a mi no me lo parezcan en absoluto, sino cosas muy naturales y que vienen muy a cuento de las circunstancias.

Neste libro o autor critica a sociedade e a súa relación co traballo e o consumo, é dicir, critica o capitalismo. Insiste en que todos poderían traballar moito menos se tiven uns hábitos menos custosos. Presume de ter construído a súa cabana co gasto dun mes de calquera outra persoa e chega a suxerir prescindir do café e do té, considerándoo un luxo que non engade á boa alimentación dunha persoa. Este é un dos motivos polos que penso que se trata dun experimento.

Durante os dous anos que pasou xunto á lagoa, Thoreau alimentábase con papas e con algún legume que cultivou. Ou así o dicía ata que confesa aproveitar aquelas ocasións nas que comía fóra da casa para obter unha achega de comida máis sofisticada. Hai quen o critica por esta razón, porque o certo é que vivía a un par de millas (3,2km) de Concord, unha vila con todos os servizos dos que se podía dispoñer naquela época. Visitaba á familia e amigos con frecuencia e incluso desfrutaba de pasear xunto a vía do tren que o levaba directamente á vila. Con todo, é innegable que pasou eses dous anos con escasas pertenzas e consumindo o mínimo para soster a vida. E sobre todo, observando o medio que o rodeaba como principal actividade e pasatempo.

Tras ler o libro, a miña conclusión é que, lonxe de tratarse dun cambio de vida, era sen dúbida un experimento. Precisamente o feito de que tivese data de vencemento fixo que Thoreau se atrevese a chegar aos extremos. Xa o dixo Viktor Frankl cando citou a Nietsche: se temos unha boa razón podemos soportar case calquera condición. O autor de Walden quería expoñer unha argumentación anticapitalista nun momento no que a idea mesma de que o sistema fose nocivo considerábase un despropósito. Se hoxe en día a maior parte da sociedade adquire unha posición escéptica sobre o tema, fai preto de douscentos anos propoñer unha perspectiva tan contraria á hexemónica era verdadeiramente disruptivo.

Coido que por iso Thoreau decidiu esaxerar nalgunha das súas prácticas e incluso na súa retórica. A minuciosa crítica que lle fai aos seus propios veciños e ao conxunto do país en xeral é unha chamada de atención. Como calquera artista e en especial filósofo, procura despertar consciencias impactando e provocando ao lector. Se decidise ser menos condescendente e máis compasivo coas decisións de vida daqueles que o rodeaban probablemente nunca conseguise comunicar a mensaxe que precisaba transmitir.

Na primeira parte do libro é na que se atopa a súa visión filosófica a excepción do capítulo final. O libro comeza cunha crítica sagaz da economía mostrando os detalles da dieta financeira que levou aqueles anos. Nun comezo pode resultar algo excesivo, tantos números e contas para simplemente dicir que evitou gastar diñeiro se podía reciclar materiais. Mais segundo avanza o capítulo ves como se acumulan as reflexións e as punzadas coas que Thoreau desmonta a lóxica da cultura capitalista.

Na segunda parte é onde se centra en expoñer aquilo que el mesmo vía nas longas horas de contemplación dedicadas ao escenario de Walden. Describe o comportamento despreocupado da fauna ou a profundidade da lagoa en diferentes momentos do ano. Foi aquí onde a miña atención se viu comprometida, non porque non me interesen as historias sobre a vida na natureza, senón porque houbo momentos nos que a cantidade de detalles superaba as necesidades comunicativas.

En conxunto, o libro ofrece unha base de reflexión e proporciona unha nova perspectiva do que é vivir como parte da natureza. A pesar da dedicación que lle dá a certas descricións, hai momentos nos que a súa elocuencia é maxistral ofrecendo argumentos que incluso a hoxe continúan a ser básicos na loita anticapitalista e que, sendo ditos fai tantas décadas, aínda precisan ser repetidos ata a saciedade. Malia que non é un libro lixeiro é unha obra que motiva a conciencia activista e reconforta no illamento ideolóxico no que a minoritaria visión anticapitalista ás veces nos deixa.

23 Outubro, 2025
Esperar a que se alcoholicen para ter conversas profundas

Este último mes tiven dúas vodas. Tratábanse de bos amigos así que aínda que me coincidiron moi xuntas fun contenta de poder acompañalos nun día tan especial. As vodas non son un ambiente no que eu me desenvolva ben pois trátase de moitas horas constantes de socialización o que me esgota bastante.

En ningunha das dúas vodas bebín alcohol. Semella un dato insignificante no que pode ser a descrición dun día, mais teño a impresión de que todo o mundo que lea isto pode imaxinarse o carácter “transgresor” da miña decisión. Ultimamente non desfruto moito do alcohol polo que se hai que escoller condutor designado sempre me presto voluntaria. Por riba, como xa contara noutro post, sei que unicamente o ruído xa me vai producir unha resaca considerable polo que non me apetece engadirlle alcohol á mestura. E por último, o máis obvio e o máis obviado: o alcohol non é bo para a nosa saúde.

Conseguín pasar a recepción sen que ninguén me insistise en probar o viño. Semella que se decides substituír o alcohol polo azucre dun zume ou refresco, unha pasa máis desapercibida. O problema é cando te pasas á auga. Iso que cría ras. Tanto os camareiros como os compañeiros de mesa pregúntanche duascentas veces se queres algunha bebida alcohólica e logo, como preocupados e entristecidos, ofrécenche algún refresco gaseoso para tratar de aliviar a túa “sosura”.

A abstinencia déixate nunha posición apartada. Has de ter unha boa razón para comportarte de forma diferente ao grupo ou serás cuestionada. Tamén ten outras desvantaxes, sobre todo se es unha persoa que non desfruta da cháchara, da conversa superficial que a maioría da xente precisa para poder sentirse segura con outras persoas. No pasado teño empregado esta droga socialmente aceptada para introducirme na dinámica pero hoxe en día xa non me apetece facelo.

Mentres as horas pasaban, funme decatando de como a conversa evolucionaba. Gústame estudar ao ser humano e aprender dos comportamentos que estes exhiben individualmente e en grupo. O que descubrín sorprendeume: o diálogo non evolucionaba co tempo, senón coa cantidade de alcohol que se ía consumindo.

Vivimos nunha sociedade na que o amor e a amizade cada vez son máis escasos. As aplicacións de citas converteron a procura do amor nun produto máis e a psicoloxía mainstream occidental incítanos a facer o mesmo con calquera tipo de relación persoal. Os conflitos xa non hai porque resolvelos, senón que podemos optar por abandonar a relación e buscar unha nova, ao fin e ao cabo somos máis de oito mil millóns de persoas. Outra opción é deixarnos levar polo medo a vernos abandonados nós mesmos e preferir ancorarnos a relacións deficientes que afunden a ambas partes coa única intención de mostrar unha imaxe social de acompañamento. O certo é que hoxe en día, o ser humano non se pode sentir máis só.

Non vou ser eu quen critique a soidade física pois desfruto do silencio e do tempo persoal como a que máis. Precísoo, a dicir verdade. Neste caso estou a falar da soidade emocional, ese sentimento que apesara o corazón e que nos empurra a buscar solucións químicas para soportar a dor que xera. Esa soidade pódese sentir con grande intensidade cando un está rodeado de xente. Trátase dunha desconexión persoal co tecido humano, unha falta de interacción con outras consciencias, unha sensación de incomprensión que só a comunicación pode resolver.

Dende o meu recanto do mundo, a cháchara non é comunicación. A cháchara é un ritual que moitos precisan pero que non deixa de ser un acto superficial. Durante as primeiras horas de voda sentín que me illaba non meu mundo interior pois non sabía como navegar aquela marea de comentarios e chistes que si ben conseguían encher o silencio cun murmurio incesante, non me chegaban a interesar.

Fai un tempo falei deste tema con varias persoas quen me contaron que perderon aos amigos por decidir non beber. Negarse a participar no ritual alcohólico pode mostrar a realidade dunha amizade desvelando as súas deficiencias ou a súa inexistencia incluso. Aínda que si que teño experimentado este rechazo en algunha ocasión, teño que admitir que nunca perdín a ninguén que lle tivese grande aprecio por mor da sobriedade.

Cheguei a pensar que esta aversión miña pola cháchara era un verdadeiro problema. Desexei ser capaz de desfrutar dos chistes manidos e dos dobres sentidos. Fiquei observando e aparentemente todo o mundo estaba conectando cos demais. A interacción era fluída e as respostas seguían con rapidez ás preguntas. As reaccións estoupaban en risas. E as copas ían baixando.

Tiven que tomarme varios descansos daquel repenicar constante. O tira e afrouxa de insinuacións e ironías, aínda que inofensivas, resultábame esgotador. Saín ao baño, a tomar o aire, a sentar en silencio. E regresei cun pouco de enerxía recuperada para continuar navegando aqueles mares.

E de súpeto, cando unha copa xa caera e algún comensal comezaba a arrastrar as palabras, a autenticidade agasallounos coa súa presencia. Pouco a pouco, as máscaras rachábanse e entre as gretas coábanse expresións de profunda honestidade, declaracións de vulnerabilidade ou mesmo de amor e amizade. As conversas comezaron a interesarme porque xa non precisaba descodificar mensaxes ocultas nin ficar na superficie de sentimentos complexos. Agora afondábase na fermosura e penurias da vida sen medo nin covardía. A vertixe que moitos semellan experimentar ao ver as súas emocións expostas foi anestesiada polo alcohol permitíndolles voar. Comprendo que no mundo hai individuos que ante a vulnerabilidade dos demais só pensan en convertela nunha arma e aproveitala para se beneficiaren a costa do vulnerable. Sei que ese temor é lexítimo mais como todo medo, este non debe converterse nunha barreira para nós vivirmos.

Se esquecemos as consecuencias que esta sustancia ten sobre a nosa saúde, poderíamos pensar que o alcohol lle permite á humanidade comunicarse mellor. Ata certo punto, semella que é así. Nun tempo pasado no que a cultura non posuía outras formas de libre expresión seguramente cumpriu unha función. Porén o obxectivo de toda civilización é o de organizarse e relacionarse cada vez mellor.

Por desgraza, o que dicimos por mor do alcohol non ten o mesmo valor que aquelas difíciles palabras que pronunciamos dende a sobriedade. O diálogo empapado de sustancias sempre pode ser retirado para logo culpar á embriaguez. Tampouco nos cremos do mesmo xeito o que nos di un amigo borracho que o que nos di un amigo que se sincera. O velo que cae sobre nós pode embelecer o momento pero non o fai máis auténtico . O alcohol fai que o risco emocional sexa menor pero a ganancia da relación tamén o é.
Reaccións do Fediverso
16 Outubro, 2025
Os trasnos e os activistas mitolóxicos arredor do mundo
Na illa de Okinawa (Xapón) chámanlle Kijimuna, ten o aspecto dunha crianza de tres anos e leva o cabelo de cor vermella intensa. Na península do Labrador (Canadá) os Innu falan de Kuekuatsheu, un pequeno mamífero carnívoro que se asemella a un osiño con mal xenio e musculoso. No norte da penínusla ibérica, puxémoslle o nome de trasno, trasgo ou tragu a unha criatura humanoide de cor verdosa ou amarronada con orellas puntiagudas que acostuma a facer picardías.

Cada cultura ten o seu personaxe que representa a necesidade dun caos controlado que mostre unha perspectiva diferente e así abra novas vías de pensamento e reflexión. Os gregos tiñan aos sátiros e os romanos aos faunos, ambos cun corpo que era metade humano e metade cabra. Os celtas irlandeses botan da man das fadas (sidhe) para exemplificar a eses seres divertidos e caprichosos capaces de outorgar bendicións ou causar desgracias. E na espiritualidade Yoruba dáselle o nome de Eshu, entre outros, a un importante mensaxeiro da divinidade que resulta imprevisible que se mostra áxil e disposto a ser retado.
```
Traviesos, erráticos, divertidos, inesperados, caprichosos, temperamentais.... Coa capacidade de resolverlle grandes dificultades ao humano ou de poñerlles complexos atrancos. Xenerosos e vingativos. 
```
Non importa que cultura antiga estude que acabo atopando un personaxe con estas características. De feito, non só todas elas lle deixan un oco na súa mitoloxía e espiritualidade, senón que se lles presta unha atención especial.

Estes seres son, con frecuencia, os protagonistas de historias contadas con obxectivos educativos. Non son historias sinxelas, prestan unha base para a reflexión. Estes bromistas simbolizan a capacidade de adaptabilidade e supervivencia do ser humano, a miúdo empregando a intelixencia e o humor para navegar e desafiar as normas sociais.

Teñen tamén un marcado sentido da xustiza con principios moi asentados que defenden con bravura. Se os límites do que protexen son transgredidos, non dubidan en reaccionar con ímpeto e ferocidade ata que se restablece o equilibrio.
```
Non se asemella todo iso ao activismo?
```
É ben sabido que a nosa sociedade actual mora lonxe da espiritualidade como se esta fose unha debilidade, e non un complemento, para o pensamento científico. Os gobernos e autoridades están castigando e perseguindo a activistas que ousan desafiar as normas para denunciar causas tan xustas como a climática ou a palestina. Apoiando esa contrariedade o groso da poboación cuestiona os métodos do activismo, que si estragar un cadro do Museo do Prado é un acto inadmisible, que si deter un acto deportivo como a volta ciclista é problemático…Todos eles actos pacíficos pois afástanse da revolución tradicional que se mal non lembro era armada. E mentres tanto, os desastres naturais repítense e os mortos en Gaza aumentan porque antepoñemos un obxecto artístico ou un entretemento televisivo á vida de miles de millóns de persoas.

Segundo as culturas antigas, os límites dos dereitos humanos universais non poderían ser atravesados sen que os temperamentais bromistas fixesen algo ao respecto. A sabedoría parece dicirnos que a rebelión feita con gusto e alegría, é o mellor camiño para defender os lindes da humanidade, da empatía, da sensibilidade. No canto de encadear a dúas activistas por emporcar un cadro, ou a un cantos rapaces por entorpecer unha carreira, podemos culpar aos trasnos pois sendo protectores da natureza ao seu particular estilo, non cabe dúbida de que terían moito que dicir.
Reaccións do Fediverso
24 Setembro, 2025
Galicia: o territorio que se vende barato e se paga caro

Vivimos nunha terra fermosa chea de recursos que nos alimentan e nos gorecen, que permiten e fomentan a vida. Todos son importante e necesarios e todos están sendo mal xestionados. Neste artigo non quero buscar culpables, aínda que se me ocorran moitos nomes. Tampouco desexo facer mal sangue ou xerar frustración. Gustaríame que estas liñas sirvan para espertar conciencias individuais que constrúan en colectivo unha cultura do territorio, semente para unha transformación do mesmo, cara a sustentabilidade e o coidado do planeta.

Os catro elementos da vida e da natureza

A táboa periódica describe máis de cen elementos coas súas características. A química conseguiu converter en matemáticas a composición do noso ambiente facilitando o cálculo e análise de calquera partícula que nos rodea. E aínda así, abondan os mesmos catro elementos de sempre para ensinar as leccións máis importantes.

AIRE

Dende que a humanidade camiña sobre a Terra, do aire sacamos osíxeno que nos permite respirar e converter en enerxía aquilo que comemos. Hoxe en día, se sopran os ventos adecuados, tamén nos pode proporcionar electricidade.

Mais o aire chega a miúdo cargado de dióxido de carbono e outros químicos que non lle deixan aos nosos pulmóns sentiren unha vida digna creando enfermos crónicos que nin se recoñecen socialmente nin se lles apoia. Os eólicos, eses xigantes que prometen un futuro “verde”, aparecen sen planificación ningunha, nin para buscar o lugar axeitado onde asentarse nin para ter en conta o seu desmantelamento unha vez caduquen algúns dos seus compoñentes convertendo a posibilidade dunha enerxía limpa nun novo negocio baseado no abuso de recursos e no acúmulo de desperdicios.

O aire pasou de ser a fonte da nosa respiración a converterse no vertedeiro da industria ou nun recurso que vender a bo prezo mentres que os habitantes de Galicia e a maioría do mundo en xeral, se ven obrigados a pagar un alto prezo que se cobra na súa saúde e no seu ben estar ambiental.

AUGA

Se hai un elemento que confiemos como indicador de vida, ese é a auga. A auga como molécula sinxela necesaria para formar outras máis complexas. A auga que regula as temperaturas e humidece o ambiente. A sustancia que permite o transporte de nutrientes a través do corpo e polo aire, duns a outros. Dous litros de auga ao día, din as recomendacións, xa sexa bebida ou consumida en alimentos.

O esteiro, o regato, a fervenza… A poza, a lagoa, a fonte… Os ríos, a ría, o mar… Son a base do traballo de milleiros posta en risco polo beneficio dunhas poucas empresas que non asumen responsabilidade. En auga limpa mídese a supervivencia do ser humano e de calquera outra especie de tantas das que dependemos. A defensa da auga non é máis que autodefensa.

TERRA

Po. Pedras. Raíces, sementes, fungos, bacterias, insectos, miñocas, toupas, ratiños… Leituga, tomate, trigo. A vaca que pace, o año que mama, o cabalo que trota. A terra é a orixe de toda a vida, desa vida que xurde coa axuda da auga e do aire, limpos, por suposto. E seguimos a identificala con sucidade, coma se a porcelana non viñese do barro.

O solo está intoxicado, do mesmo xeito que os nosos corpos rezuman contaminación, o chan sofre desertización. Profanamos a terra con minas innecesarias para obter minerais como o litio que acumulamos en vertedeiros por pura lacazanearía de non reciclalos, porque seica resulta pouco lucrativo comparado con explotar fincas desvalorizadas pola ignorancia dos seus propietarios.

A terra segue esperando a que miremos para ela e vexamos máis alá dos nosos fociños pois ela desexa mostrarnos a beleza do subsolo. A vida que se agocha baixo os nosos pés e que tamén forma parte da totalidade do noso fogar.

LUME

O que nos quenta e nos proporciona conforto. Transforma unha cociña nun lar, unha casa nun fogar. Con el, comezamos a cociñar e seguimos facéndoo. Alimentámonos e desenvolvímonos como especie adquirindo capacidades que nos permitiron adaptarnos. E agora, debemos temelo, porque o lume que nos quentaba hoxe escapa ao noso control e provoca incendios debastadores.

O manexo dos montes está baseado nun modelo de monocultivo que está probado como a causa principal dos incendios debido á imposibilidade de limpeza forestal necesaria para o mantemento do sotobosque, ou simplemente pola desaparición de ambientes húmidos que frearían o avance das lapas.

Fitamos mirando para o lume fascinados como cando eramos cativos, atemorizados polas consecuencias que o seguen, e volvemos facelo cada ano a pesar de que a solución só precisa ser aplicada.

Os cálculos dun mal negocio

Hai quen vende o seu terreo ou a súa alma ao primeiro que lle dea unhas moedas poñendo a súa propia subsistencia e a dos seus veciños en perigo. Hipotecan o futuro de aqueles aos que chaman “lacazáns” para logo nin sequera facer un bo negocio. Buscan o carto fácil porque non aprecian o valor do seu territorio. Non saben que o seu pequeno monte, o cal para eles só significan uns miles de euros de eucalipto pasados quince anos, é moito máis importante, é a posibilidade dun aire limpo que respirar, é auga que se depura de forma natural, son animais que pechan o ciclo de vida, en definitiva, o seu sustento.

Photo by Jakub Żerdzicki on Unsplash

Milleiros de persoas carecen de acceso á terra por falta de recursos económicos ou por outras cuestións políticas, mentres que uns necios deciden vender os seus terreos a empresarios que xa posúen medio planeta. Se o territorio non vale nada porque o están a mercar a moreas aínda cando non teñen un uso específico para el?

Se cremos que se deben poñer eólicos porque a transición ecosocial é necesaria, temos que asegurarnos de que se fai tendo en conta as persoas e á biosfera. Doutro xeito, nin é eco, nin é social.

Se pensamos que a industria é necesaria para o progreso do noso país, temos que preocuparnos de que sexa beneficiosa para a poboación máis vulnerable. Doutro xeito, só progresan os que xa teñen de máis.

Se pensamos que o manexo de minerais raros é un bo negocio, temos que procurar que o seu beneficio económico non supoña unha fonte de contaminación innecesaria. Doutro xeito, só nos están a roubar para logo cubrirnos de lixo.

Regalarllo todo a uns cantos obsesos de poder non é a forma de mellorar. A non ser que sexas tan inxenuo como para pensar que unha vez obteñan todo o poder sobre o territorio van a ser benévolos coas formiguiñas que vivimos nel.

Precisamos daquela construír unha cultura do territorio que terme de que os catro elementos da natureza fiquen en constante equilibrio e permitan así o adecuado desenvolvemento da vida, no planeta e en Galicia.
Reaccións do Fediverso
17 Setembro, 2025