{"id":2973,"date":"2022-04-11T08:53:00","date_gmt":"2022-04-11T06:53:00","guid":{"rendered":""},"modified":"2024-10-24T15:36:26","modified_gmt":"2024-10-24T13:36:26","slug":"o-rueiro-de-ribadeo-visto-desde","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/2022\/04\/11\/o-rueiro-de-ribadeo-visto-desde\/","title":{"rendered":"O RUEIRO DE RIBADEO VISTO DESDE A FILOLOX\u00cdA. Carlos \u00c1lvarez Lebredo"},"content":{"rendered":"

    <\/span>O escrito a continuaci\u00f3n foi publicado na Comarca del Eo de 9 de abril de 2022. Visto o artigo, e que eu mesmo te\u00f1o cometido alg\u00fan dos erros nel comentados, soliciteille \u00f3 autor publicalo no blog, o que fago despois de que mo enviara. Eng\u00e1dolle varias ligaz\u00f3ns a outros lugares do blog, onde aparecen nomes de autores citados (o mesmo Carlos \u00c1lvarez Lebredo, Eduardo Guti\u00e9rrez e Arturo Mogo), a un artigo de Eduardo Guti\u00e9rrez nomeado, e \u00f3s artigos sobre placas.<\/p>\n

O RUEIRO DE RIBADEO
\nVISTO DESDE A FILOLOX\u00cdA<\/strong><\/p>\n

Carlos \u00c1lvarez Lebredo<\/p>\n

    <\/span>Unha das decisi\u00f3ns
\nmunicipais que contribu\u00edron ao maior engado do casco antigo de
\nRibadeo foi a tomada a finais de 2014, e publicitada a partir do mes
\nde decembro, para renovar as placas<\/a> que informan do rueiro ribadense
\n(prazas, r\u00faas, etc.). As novas placas que se foron colocando en
\nsubstituci\u00f3n das antigas incl\u00faen alusi\u00f3ns a denominaci\u00f3ns
\nanteriores ou explicaci\u00f3ns dos personaxes ep\u00f3nimos que lles dan
\nnome a eses lugares, se \u00e9 o caso. A decisi\u00f3n inicial afectou a
\nunhas 50 r\u00faas e \u2018La Comarca del Eo\u2019 informou aos ribadenses: o
\nd\u00eda 27 de decembro o daquela concelleiro Eduardo Guti\u00e9rrez<\/a> asinou
\nunha nota explicativa titulada \u201cSobre placas e nomes<\/a>\u201d.
\nPosteriormente, nos anos seguintes, ampliouse o n\u00famero de placas
\nafectadas e mesmo se inclu\u00edron outras que informan de edificios
\nribadenses hist\u00f3ricos ou singulares, moitas veces acompa\u00f1adas de
\nart\u00edsticos debuxos ou de perf\u00eds urbanos, obra do arquitecto Carlos
\nLongarela. A realizaci\u00f3n material das placas \u00e9 de Cer\u00e1micas de
\nSargadelos, que emprega os seus caracter\u00edsticos azulexos esmaltados,
\ncoas cores branca (de fondo) e azul cobalto no r\u00f3tulo, na orla e no
\ndebuxo insertado.<\/p>\n

    <\/span>Cando comezaron a facerse
\nvisibles os novos r\u00f3tulos tam\u00e9n comezaron a circular comentarios
\nsobre eles. Comprobouse que a remuda de placas inclu\u00eda unha
\ngaleguizaci\u00f3n das mesmas, decisi\u00f3n coa que concordo; as\u00ed, Calle
\npasou a ser R\u00faa, Plazuela a Praci\u00f1a, Rinconada a Recanto, etc. En
\nxeral ningu\u00e9n discutiu a oportunidade, a informaci\u00f3n concisa ou a
\nest\u00e9tica das novas placas. Pero si xerou m\u00e1is controversia o
\ncontido dalgunhas en concreto. En \u2018La Comarca del Eo\u2019 do 24 de
\nxaneiro de 2015, Arturo Mogo<\/a> fai p\u00fablicas algunhas discrepancias,
\nque son respondidas no mesmo n\u00famero por Eduardo Guti\u00e9rrez baixo o
\nt\u00edtulo \u201cPrecisi\u00f3ns denominativas\u201d. Un texto cr\u00edtico m\u00e1is
\nelaborado e argumentado publicouse en \u2018La Comarca\u2019 o d\u00eda 1 de
\nagosto baixo o t\u00edtulo \u201cPlacas de r\u00faas\u201d. Nel o asinante P. R.
\n(?) cuestiona que para a r\u00faa Pasar\u00f3n y Lastra se utilizase algunha
\nvez o nome \u201cR\u00faa da Confitar\u00eda\u201d (tal e como consta na nova
\nplaca). E engade: \u201cO peor de todo son os disparates Pai (sic)
\nSarmiento e Pai (sic) Feix\u00f3o\u201d, pois rotular as\u00ed sup\u00f3n \u201cun
\ndesco\u00f1ecemento pavoroso da lingua galega. (…) Mesmo a xente de
\nf\u00f3ra de Galicia dec\u00e1tase do erro\u201d, concl\u00fae.<\/p>\n

    <\/span>Este artigo foi respondido \u00e1
\nsemana seguinte, 8 de agosto, por outro asinado por Eduardo Guti\u00e9rrez
\ne titulado \u201cA voltas coas placas\u201d, no que explica que \u201choubo un
\nerro de transmisi\u00f3n, ou de comunicaci\u00f3n, a\u00ednda que o elexido era
\nsinxelamente un P mai\u00fasculo cun ponto\u201d, ou sexa P. Feixoo e P.
\nSarmiento. (…) Fagamos constar que o erro, que se corrixir\u00e1, \u00e9
\nmenor (…) tendo en conta que o \u00e9timo latino \u00e9 o mesmo\u201d. E sobre
\na palabra \u201cconfitar\u00eda\u201d (criticada por P. R.) di que o sufixo
\n\u2014ar\u00eda \u00e9 tradicional en Galicia e desde 2003 \u00e9 normativo.
\nFinalmente fai outras consideraci\u00f3ns de tipo persoal sobre o
\nasinante P. R., que aqu\u00ed non ve\u00f1en ao caso.<\/p>\n

    <\/span>Para rematar esta informaci\u00f3n
\nsobre a mera colocaci\u00f3n das placas, resta engadir que en marzo de
\n2019 o concello informou da colocaci\u00f3n de 30 m\u00e1is en r\u00faas e
\nprazas, xa en zonas de ensanche da vila, con textos, nalg\u00fans casos,
\ndo Cronista Oficial de Ribadeo, Eduardo Guti\u00e9rrez. (Como tal fora
\nnomeado en 2016).<\/p>\n

    <\/span>Hei de reco\u00f1ecer que a
\nprimeira vez que pousei a vista nalgunhas das placas citadas
\nexperimentei alg\u00fan xeito de des\u00e1nimo ao ver que, ao lado do
\nindubidable acerto est\u00e9tico e funcional, nalg\u00fan dos textos hab\u00eda
\nalg\u00fan desatino que para un fil\u00f3logo resulta demasiado rechamante.
\nEspecialmente os citados \u201cPai Feij\u00f3o\u201d e \u201cPai Sarmiento\u201d,
\npero non s\u00f3. \u201cA Filolox\u00eda leva ao crime!\u201d, di un personaxe da
\ncomedia \u2018La le\u00e7on\u2019, de Ionesco. E a pesar disto, non me resisto
\na pasar pola peneira da Filolox\u00eda unha revisi\u00f3n destas art\u00edsticas
\nplacas do rueiro de Ribadeo.<\/p>\n

    <\/span>Efectivamente, como xa
\napuntaba o citado P. R., nin Frei Benito Feixoo nin Frei Mart\u00edn
\nSarmiento poden ser \u201cpais\u201d pois en galego para ser \u201cpai\u201d hai
\nque ter fillo(s) e ning\u00fan dos dous frades tivo descendencia (que se
\nsaiba). O oficio no que se desempe\u00f1aron ambos relixiosos beneditinos
\nfai de cada un deles ser \u201cpadre\u201d, palabra que se estende tam\u00e9n a
\nsacerdotes e presb\u00edteros. E non \u00e9 un \u201cerro menor\u201d a confusi\u00f3n
\nnas respectivas placas, que Guti\u00e9rrez xustifica en que o \u00e9timo de
\n\u201cpai\u201d e o de \u201cpadre\u201d \u00e9 o mesmo. Claro que o \u00e9 (ambas
\npalabras derivan do lat\u00edn PATRE). Pero se a lingua desenvolveu d\u00faas
\npalabras distintas a partir da mesma, por algo foi: por necesidade.
\nPor iso n\u00f3s agora non as podemos confundir. Afirmar que \u00e9 un \u201cerro
\nmenor\u201d intercambiar d\u00faas palabras porque \u201co seu \u00e9timo latino \u00e9
\no mesmo\u201d significa que podemos confundir \u00f3pera con obra, radio con
\nraio, colgar con colocar, reixa con regra, praza con platea, eira con
\n\u00e1rea, etc. En definitiva, se unha lingua necesitou desenvolver d\u00faas
\npalabras a partir dun mesmo \u00e9timo \u00e9 porque, ao cabo do tempo,
\nnecesitou as d\u00faas para diferenciar e especificar os respectivos
\nsignificados modernos: son os denominados dobretes l\u00e9xicos. (Por
\ncerto, cando os dicionarios da lingua galega te\u00f1en que explicar o
\nsignificado galego e o uso da palabra \u201cpadre\u201d, po\u00f1en sempre
\nestes dous exemplos: Padre Feixoo e Padre Sarmiento). Por outra parte
\no apelido Feixoo, ou Feijoo, non ten que levar ning\u00fan acento
\ngr\u00e1fico.<\/p>\n

    <\/span>En canto ao afirmado en 2015
\nno sentido de que \u201cse corrixir\u00e1 o erro de transmisi\u00f3n ou de
\ncomunicaci\u00f3n\u201d, pois xa vai sendo hora: este tipo de erros
\nmanifestos e \u00e1 vista de todo o mundo (nunca mellor dito) non deixan
\nen bo lugar nin ao concello de Ribadeo (que foi quen encargou e
\nfinanciou as placas e quen as exhibe) nin ao prestixio da empresa
\nSargadelos (se, como se publicou, \u00e9 certa esa explicaci\u00f3n de que
\nfoi deles \u00e9 a decisi\u00f3n de po\u00f1er Pai onde lles encargaran P.).<\/p>\n

    <\/span>Respecto \u00e1 outra cuesti\u00f3n
\nque xa planteaba a nota asinada por P. R., a do antigo nome da r\u00faa
\nPasar\u00f3n y Lastra, \u00e9 certo que na nova placa consta: \u201cAntigamente
\nR\u00faa da Confitar\u00eda\u201d. Antes do cambio denomin\u00e1base Calle de la
\nConfiter\u00eda, as\u00ed, en castel\u00e1n, e talvez sexa iso o que critica P.
\nR. Non \u00e9 este o problema. Desde a Filolox\u00eda o problema est\u00e1 en que
\n\u201cconfitar\u00eda\u201d non \u00e9 palabra galega (nin de ningunha outra
\nlingua). Digamos que hai un intento de galeguizar a palabra do
\ncastel\u00e1n \u201cconfiter\u00eda\u201d, pero non est\u00e1 ben resolto. E non polo
\nsufixo \u2014ar\u00eda, que efectivamente \u00e9 correcto en galego, sen\u00f3n pola
\nra\u00edz da palabra. Aqu\u00ed est\u00e1 a cuesti\u00f3n: a palabra galega correcta
\n(e coincidente co portugu\u00e9s) \u00e9 confeitar\u00eda (ou confeiter\u00eda, que
\ntam\u00e9n \u00e9 correcta), coa ra\u00edz confeit\u2014 (de confeitos), pois neses
\nobradoiros, nas confeiter\u00edas, \u00e9 onde se elaboran e se venden os
\nconfeitos e confeituras, ou sexa os doces ou pasteis.<\/p>\n

Outras placas discutibles<\/strong><\/p>\n

    <\/span>Dentro desta sinal\u00e9tica
\nribadense que estamos revisando hai outras cuesti\u00f3ns de rango menor
\nque se poden comentar.<\/p>\n

    <\/span>A palabra \u201ccalex\u00f3n\u201d
\nempregouse para as placas de Calex\u00f3n do Bispo Cebeira ou Calex\u00f3n
\ndos Perigos. Non \u00e9 palabra galega \u201ccalex\u00f3n\u201d a\u00ednda que \u00e9 certo
\nque est\u00e1 viva na fala oral. \u00c9 unha soluci\u00f3n popular para
\ngaleguizar o castel\u00e1n \u201ccallej\u00f3n\u201d (en castel\u00e1n, despectivo de
\ncalle y de calleja, para Corominas, e que a RAE define como \u201cpaso
\nestrecho y largo entre paredes, casas o elevaciones del terreno). Non
\nhai en galego ning\u00fan descendente do lat\u00edn CALLIS (sendeiro,
\nespecialmente de gando), como si os hai en castel\u00e1n (calle) ou en
\n\u00e9uscaro (kalea). A maior\u00eda das linguas rom\u00e1nicas optaron por
\noutros descendentes de palabras latinas para denominar as v\u00edas
\nurbanas: carrer en catal\u00e1n, rue en franc\u00e9s, via en italiano. En
\ngalego e en portugu\u00e9s temos a palabra r\u00faa. E para cando unha r\u00faa \u00e9
\nestreita ou pequena est\u00e1 a palabra ruela (diminutivo de r\u00faa), que \u00e9
\na habitual en Portugal e agora mesmo estendida por toda Galicia. Se
\nfose menos que ruela, porque vai profunda ou irregular, ent\u00f3n est\u00e1n
\nas palabras carreiro e congostra (viva no nomencl\u00e1tor de Rinlo, por
\nexemplo). En definitiva, nin a Academia Galega nin os dicionarios
\nacollen como palabra galega \u201ccalex\u00f3n\u201d ou \u201ccalexa\u201d, a\u00ednda
\nque en tempos pasados chegou mesmo a entrar no galego escrito ou
\nliterario (C. Fern\u00e1ndez de la Vega, Xavier Carro, Garc\u00eda-Boda\u00f1o).
\nS\u00f3 os dicionarios precient\u00edficos, os que se limitaban a recoller
\ntodo tipo de formas orais sen ning\u00fan criterio filol\u00f3xico (Carr\u00e9,
\nEladio Rodr\u00edguez, Franco Grande) acolleron e definiron \u201ccalexa\u201d
\nou \u201ccalex\u00f3n\u201d. Hoxe en d\u00eda as \u00fanicas soluci\u00f3ns correctas son a
\nxa comentada ruela e tam\u00e9n carreiro e calella (como o veci\u00f1o
\nasturleon\u00e9s caleya: paso ou cami\u00f1o para carros entre casas de
\naldea).<\/p>\n

    <\/span>Chama tam\u00e9n a atenci\u00f3n a
\ndenominaci\u00f3n oficial \u201cR\u00faa Meni\u00f1as da Saudade\u201d referido ao
\nprimeiro grupo feminino de gaiteiras de Galicia. Nunca foron
\nco\u00f1ecidas baixo ese nome de \u201cmeni\u00f1as\u201d, nin en Ribadeo nin f\u00f3ra
\nda vila. Algunhas delas xa non eran tan meni\u00f1as nin cando comezaron
\nos ensaios pois a maior\u00eda pod\u00edan cualificarse polo menos de mozas.
\nNa prensa da s\u00faa \u00e9poca m\u00e1is activa (anos 1961-1965) ou nas s\u00faas
\nespor\u00e1dicas reaparici\u00f3ns (anos 80 e 90) rec\u00f3llese en castel\u00e1n a
\ndenominaci\u00f3ns colectiva de \u201cchicas gaiteras\u201d. E en galego:
\nGaiteiras, Gaiteiri\u00f1as, Grupo Saudade, Grupo de gaiteiras de Ribadeo
\ne Mozas de Saudade. Esta \u00faltima denominci\u00f3n (ou a m\u00e1is directa
\nGaiteiras de Saudade) ser\u00eda a m\u00e1is axeitada para non deixar orfa na
\nplaca a palabra Saudade como nome da r\u00faa por se se confunde co
\nsubstantivo com\u00fan. Meni\u00f1as ten un significado moi apegado \u00e1 idade
\ninfantil, impropio para as idades daquelas gaiteiras, que cando
\nactuaban xa estaban na idade de seren m\u00e1is ben mozas. (Dicionarios:
\n\u201cMeni\u00f1o-\u00f1a: neno moi novi\u00f1o, despois de nacer e cando ten moi
\npouca idade\u201d). Pero \u00e9 que ademais a Filolox\u00eda (de novo) ten algo
\nque engadir: \u201cmeni\u00f1as\u201d non \u00e9 palabra propia da comarca
\nribadense, onde o diminutivo e o apreciativo de nenas \u00e9 neni\u00f1as.<\/p>\n

    <\/span>Tam\u00e9n existe unha placa co
\nr\u00f3tulo de \u201cPraza dos Catro Canos\u201d. Neste caso hai un procedor
\nclaramente incorrecto que \u00e9 o de normativizar un top\u00f3nimo propio da
\nfala ribadense (en realidade de todo o galego oriental), que \u00e9 a
\npalabra cuatro. Contra o que poida pensar quen non est\u00e1 ao tanto
\ndestas cuesti\u00f3ns, cuatro non \u00e9 un castelanismo no galego da nosa
\ncomarca (como non o son o verbo guardar, o adverbio cuando ou o
\nsubstantivo guada\u00f1a, por exemplo). Son as soluci\u00f3ns naturais para
\nas palabras que comezaban en lat\u00edn por QUA\u2014 neste galego oriental
\ne noutras zonas ourens\u00e1s e mi\u00f1otas (F. Fern\u00e1ndez Rei,
\n\u2018Dialectolox\u00eda da lingua galega\u2019, pp. 51 ss.) P\u00f3dense
\nnormativizar a nivel culto as palabras do l\u00e9xico com\u00fan pero facelo
\ncos top\u00f3nimos sup\u00f3n un disparate cultural e filol\u00f3xico pois eles
\nson fieis reflexos da realidade hist\u00f3rica e ling\u00fc\u00edstica de cada
\nterritorio. (A\u00ednda que non ten placa nas r\u00faas, pois non \u00e9 nome
\noficial, este comentario serve tam\u00e9n para aplicar \u00e1 impropia
\ndenominaci\u00f3n Catro R\u00faas que se emprega na publicidade municipal e
\ncomercial para a tradicional Cuatro Calles. Non entro a discutir o de
\nR\u00faas, pero a primeira parte do top\u00f3nimo s\u00f3 pode ser o territorial,
\ndialectal e galego Cuatro).<\/p>\n

    <\/span>Unha das placas m\u00e1is
\nmodernas no rueiro ribadense \u00e9 \u00e1 da r\u00faa dedicada \u00e1 escritora Luz
\nPozo, nome acordado en 2001: \u201cR\u00faa Luz Pozo Garza. Poetisa e
\nacad\u00e9mica ribadense\u201d. Neste caso a palabra, correcta sen d\u00fabida
\npero matizable desde un certo punto de vista, \u00e9 poetisa. Como \u00e9
\nsabido, esta flexi\u00f3n feminina do substantivo masculino poeta
\naplicouse historicamente \u00e1s mulleres que publican poes\u00eda. Pero
\ndesde hai anos, e atendendo sobre todo \u00e1 demanda das propias
\nescritoras, empr\u00e9gase a palabra poeta para ambos sexos. Elas
\nat\u00f3panse m\u00e1is c\u00f3modas con esta denominaci\u00f3n. Hoxe a palabra
\npoetisa a\u00ednda non se percibe como arca\u00edsmo pero xa \u00e9 estra\u00f1a e
\nsoa extempor\u00e1nea en calquera texto moderno que a conte\u00f1a. Mesmo os
\ndicionarios galegos, a\u00ednda que a admiten, aclaran que tam\u00e9n se usa
\npoeta para o feminino. No caso concreto de Luz Pozo, en todas as
\nnecrol\u00f3xicas aparecidas tras o seu falecemento en 2020 \u00e9 citada
\ncomo poeta. A RAG ref\u00edrese a ela ou a Xela Arias, por exemplo, como
\npoeta. Na actualidade a palabra poetisa practicamente s\u00f3 se usa no
\nespa\u00f1ol de Am\u00e9rica.<\/p>\n

    <\/span>En fin, obviamente non \u00e9
\nunha cuesti\u00f3n perentoria, nin tan sequera urxente, acometer unha
\nrectificaci\u00f3n dos textos das fermosas e art\u00edsticas placas do rueiro
\nribadense aqu\u00ed comentadas. Pero tampouco se debe perder de vista que
\nnalg\u00fan momento, para n\u00f3s mesmos e para as persoas que nos visitan,
\ndebemos de ser xustos e respectuosos coa nosa lingua e mais coa nosa
\nhistoria.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    O escrito a continuaci\u00f3n foi publicado na Comarca del Eo de 9 de abril de 2022. Visto o artigo, e que eu mesmo te\u00f1o cometido alg\u00fan dos erros nel comentados, soliciteille \u00f3 autor publicalo no blog, o que fago despois de que mo enviara. Eng\u00e1dolle varias ligaz\u00f3ns a outros lugares do blog, onde aparecen […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"activitypub_content_warning":"","activitypub_content_visibility":"","activitypub_max_image_attachments":3,"activitypub_interaction_policy_quote":"anyone","activitypub_status":"federated","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[38,11,9],"class_list":["post-2973","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sen-categoria","tag-eduardo-gutierrez","tag-historia","tag-sociedade"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2973","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2973"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2973\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2973"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2973"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.amarinha.gal\/ribadeando\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2973"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}